16 lượt xem

Tìm hiểu khái quát về tranh ngũ Hổ – Hàng Trống – Hà Nội

Tranh Ngũ Hổ

Dòng tranh dân gian Hàng Trống là dòng tranh gần gũi với người Việt Nam. Trong số những tác phẩm nổi tiếng của Hàng Trống là tranh Ngũ Hổ. Trong dân gian, Hổ là con vật biểu trưng cho sức mạnh và quyền lực. Người xưa đã thần thánh nó, cho nó một sức mạnh thiêng liêng là tiêu diệt được ma quỷ. Có hình Hổ trấn giữ ở ngưỡng cửa là tà ma không dám xâm nhập. Bởi vậy, hình tượng hổ trở thành phổ biến trong nghệ thuật dân gian Việt Nam. Nó được vẽ thành tranh để thờ cúng ở các đền, điện. Cùng tìm hiểu chi tiết hơn về tranh Ngũ Hổ Hàng Trống thông qua bài viết dưới đây.

Sơ lược về tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Nguồn gốc của tranh ngũ Hổ 

Tranh Ngũ Hổ là tranh thờ trong các thần điện của đạo giáo phù thủy. Nó thường được trưng lên khi các thầy phù thủy lập đàn. Đạo giáo phù thủy có nguồn gốc từ Trung Quốc. Đạo này du nhập vào nước ta vào khoảng thế kỷ thứ II. Nó nhanh chóng được hòa quyện với tín ngưỡng ma thuật cổ truyền Việt Nam. Đạo này đã tạo được chỗ đứng vững chắc từ cung đình đến dân gian.

Đạo giáo phù thuỷ Việt Nam bên cạnh việc thờ Ngọc Hoàng Thượng đế, Thái Thượng Lão Quân, Trấn Vũ, Quan Thánh đế Quân như của Trung Quốc, còn thờ rất nhiều vị thần khác. Chẳng hạn như: Đức Thánh Trần, Bà Chúa Liễu, Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Thần Tam Bành, Quan lớn Tuần Tranh, ông Năm Dinh  hay còn gọi là Ngũ Hổ.

Tranh ngũ Hổ thể hiện điều gì?

Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống thể hiện tín ngưỡng của người Việt. Tín ngưỡng ấy thường được đặt dưới dạng tranh tượng Phật, thánh thần. Bằng nghệ thuật ước lệ, tượng trưng, tranh Ngũ Hổ muốn phản ánh những thông điệp huyền bí mang tín ngưỡng dân gian. Các đám mây trong tranh Ngũ Hổ Hàng Trống mà nghệ nhân tạo ra với đường cong gãy khúc nối tiếp nhau, lớp trong, lớp ngoài cuồn cuộn tạo nên cảm giác thần bí, thiêng liêng khi quan sát.

Bố cục và nội dung chính của tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

tranh Ngũ Hổ
Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Bố cục, đường nét, hình khối của tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Tranh Hàng Trống nói chung bố cục có xu hướng khép kín các khoảng rỗng. Các nghệ nhân chú trọng đến bố cục các mảng chính và mảng phụ. Năm con Hổ trong tranh Ngũ Hổ được bố cục rất hài hòa để tạo nên sự cân đối từ tư thế đến màu sắc. Mỗi con Hổ trong tranh có một dáng vẻ, con thì đứng, con thì ngồi, con thì cưỡi mây, cưỡi gió. Từ những dáng đó cũng toát lên sức sống mãnh liệt của loài “chúa sơn lâm”.

Trong tranh Ngũ Hổ Hàng Trống, các nghệ nhân đã kết hợp một cách chặt chẽ giữa bố cục hình vuông trong chu vi bức tranh hình chữ nhật. Điều đó tại nên yếu tố chuyển động xoay tròn. Trong bức tranh, các nghệ nhân còn tô vẽ thêm các đám mây ngũ sắc. Các đám may này có đường cong gãy khúc nối nhau. Lớp trong, lớp ngoài cuồn cuộn gợi cảm giác thần bí, thiêng liêng. Đây cũng chính là mục đích của nghệ nhân khi vẽ tranh Tết, tranh thờ. Tranh Ngũ Hổ có sự phối hợp đường nét, hình khối đầy sức sống mãnh liệt. Tranh miêu tả hổ với thân hình vạm vỡ, chắc chắn khỏe trên thế ngồi vững chắc của hai chân trước.

Nội dung chính của tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống là tranh thờ Đạo giáo nên nó có hình dáng như một lá bùa. Nền tranh có màu xanh và được viền bằng những đám mây cuộn ngũ sắc. Trung tâm của bức tranh là con Hổ màu vàng mặt quay về hướng chính Bắc. Lưng Hổ quay về phía chính Nam. Phía trên đầu con Hổ vàng là mặt trời. Dưới mặt trời là một chòm sao gồm 7 ngôi sao trong “nhị thập bát tú”.

Hai chân và hai tay con Hổ vàng chồng lên nhau và cùng quắp chặt một ống đựng bùa. Bên trái là một hàng gồm năm lá cờ ngũ sắc. Bên phải là giá cắm năm thanh kiếm. Bốn con khác hướng theo bốn hướng Đông Bắc, Tây Bắc, Đông Nam và Tây Nam. Về kích thước thì con Hổ trung tâm có kích thước gấp đôi những con kia. Hổ ở trung tâm có màu vàng ứng với hành Thổ.

  • Hoàng hổ tướng quân, màu vàng, trấn nhậm Trung khu (địa khu).
  • Phía dưới bên phải Hổ vàng là Hổ xanh (Thanh Hổ) – trấn nhậm Đông khu.
  • Bên trái có Hổ đỏ (Xích Hổ), chúng đều đứng chầu trên bệ đá thể hiện sức mạnh của âm – Trấn nhậm Nam khu.
  • Phía trên, bên phải Hổ trắng (Bạch Hổ) – Trấn nhậm Tây khu.
  • Bên trái là Hổ đen (Hắc Hổ) bay trên làn mây cách điệu bồng bềnh sinh động thể hiện dương – Trấn nhậm Bắc khu.

Màu sắc trong tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Tranh Ngũ Hổ
Trong tranh Ngũ Hổ, năm con Hổ được thể hiện bằng năm màu sắc khác biệt

Năm con Hổ được thể hiện bằng năm màu sắc khác biệt. Tuy màu sắc có sự khác nhau rõ ràng nhưng lại rất uyển chuyển. Trong quá trình tô màu, các nghệ nhân đã vờn chuyển màu, tạo độ đậm nhạt, sáng tối khác nhau. Các nhân vật trong tranh không còn là mảng bẹt như cách thể hiện của các dòng tranh đương thời. Với bút pháp diễn tả ấy, các nhân vật đã “Nổi khối”. Đồng thời, với việc vờn chuyển diễn tả khối này, các nghệ nhân còn đi sâu vào việc phát huy khả năng diễn tả của nét. Cùng những nét được in qua bản gỗ, khi cần nhấn, đẩy qua các chi tiết, các nghệ nhân Hàng Trống đã dùng bút để nẩy, tỉa.

Với sự sáng tạo, tỉ mỉ và khéo léo các nghệ nhân Hàng Trống đã tạo nên nét riêng cho dòng tranh. Đồng thời, đã làm nổi bật lên sức sống của nhân vật. Điều này dễ dàng nhận ra thông qua các nhân vật Hổ: những khối thân chắc khỏe, dáng ngồi và thế đứng đường bệ, oai phong.  Đặc biệt, những chiếc đuôi như đang ve vẩy hoặc uốn vồng lên để đập xuống đất mà bật chồm lên. Mắt Hổ hừng hực nội lực của một loài mãnh chúa.

Màu sắc trong tranh Ngũ Hổ là một thế giới hòa sắc, lộng lẫy mà uy linh. Tuy vậy, nó vẫn được khu biệt với năm màu là xanh, đỏ, trắng, vàng và đen trên năm nhân vật. Lối dùng màu này của các nghệ nhân Hàng Trống thể hiện rõ một hàm ý, mang triết lý sâu xa của quan niệm dân gian truyền thống:

  • Hoàng Hổ tướng quân: Ngồi chính giữa, màu vàng.
  • Thanh Hổ tường quân: Tô màu vàng.
  • Bạch Hổ tướng quân: Được tô màu trắng.
  • Xích Hổ tướng quân: Màu đỏ.
  • Hắc Hổ tướng quân: Màu đen.

Thuyết âm dương ngũ hành trong tranh Ngũ Hổ 

Năm nhân vật Hổ được thể hiện bằng năm màu: đỏ, đen, vàng, xanh và trắng. Điều đó, mang ý nghĩa đặc biệt là tượng trưng cho Ngũ hành…Quan niệm cách thể hiện hình, màu mang tính ước lệ, tượng trưng này trong nghệ thuật dân gian xưa là rất phổ biến. Qua Ngũ Hổ các nghệ nhân muốn phản ánh những thông điệp huyền bí của tín ngưỡng dân gian. Từ ánh mắt, hướng quay mặt và cách đặt chân của 5 con hổ trong tranh đều mang những thông điệp theo thuyết Ngũ hành.

Ngồi uy nghi giữa bức tranh là Hổ màu vàng. Xung quanh là bốn con Hổ với bốn màu sắc khác nhau là xanh – đỏ – trắng – đen. Tương ứng là bốn hành Mộc – Hỏa – Kim – Thổ; bốn phương Đông – Nam – Tây – Bắc và bốn mùa Xuân – Hạ – Thu – Đông. Cùng với những cặp mắt đối nhãn đầy sinh khí, những bộ ria, lông mi cứng như những tia sáng.

Theo thuyết âm dương Ngũ hành thì hành Thổ là sự quy tụ của bốn hành kia trong chu kỳ vận động của Ngũ hành. Đó cũng chính là nguyên nhân của việc tạo màu trong tranh Ngũ Hổ, Hổ vàng ở giữa và lớn hơn cả. Màu sắc năm con Hổ thể hiện sự tương sinh giữa các hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Trên đầu hổ vàng, dưới mặt trời đỏ rực rỡ có 7 chấm trắng là hình tượng của chòm Đại hùng tinh. Chân hổ vàng trấn lên một miếng phù có ghi “pháp đại uy nỗ”.Hai bên Hổ vàng có kiếm và cờ lệnh. Nó thể hiện sức mạnh của thiên nhiên trong quy luật vận động của vũ trụ và sự tương tác với trái đất.

Tranh Ngũ Hổ
Thuyết âm dương ngũ hành trong tranh Ngũ Hổ

Điểm giống và khác nhau giữa các phiên bản tranh Ngũ Hổ Hàng Trống

Tranh Ngũ Hổ Hàng Trống có 5 phiên bản. Toàn bộ bức tranh được thể hiện trong không gian ba chiều. Điểm giống và khác nhau giữa 5 phiên bản tranh Ngũ Hổ là:

Giống nhau

  • Có năm con Hổ.
  • Một con Hổ ở trung tâm và bốn con xếp thành vòng tròn xung quanh con ở giữa. Đó là đội hình một vòng tròn và một tâm điểm.
  • Con hổ ở giữa lớn gấp đôi bốn con hổ xung quanh.
  • Màu sắc của bốn con hổ được sắp xếp theo một thứ tự nhất định. Nếu lấy chiều kim đồng hồ làm hướng đi tới và lấy con đen làm chỗ khởi điểm thì thứ tự đó là từ màu đen =>màu xanh => màu đỏ => màu vàng hoặc trắng. Màu vàng ngồi ngay trung tâm.
  • Con màu xanh lá và con trắng/vàng trong tư thế kình chống nhau. Con đen và đỏ cũng trong tư thế kình chống nhau. Việc kình chống nhau thể hiện ngay trong cách phân bố đường thẳng xung nhau. Con thì thể hiện tư thế như mũi nhọn tiến công, con thì tư thế như lá chắn chống đỡ.
  • Con xanh và con đỏ trong tư thế liên minh. Con đen và con trắng/vàng cũng trong tư thế liên minh. Việc liên minh được thể hiện rõ trong cách phân bố thể hiện sự thân thiện. Không cần phòng thủ cạnh sườn và cùng nằm trong vòng cung mềm mại như đôi tay thân hữu choàng nhau.
  • Chòm sao Bắc Đẩu và một mặt trời đỏ ở giữa và trên bức tranh.
  • Cờ bên trái, kiếm bên phải, hòm ấn và hổ phù ngay trước con hổ lớn ở trung tâm.

Khác nhau

  • Có hình chòm sao Bắc Đẩu hướng về cánh phải còn hình thì chòm sao lại hướng về cánh trái.
  • Hình thì con Hổ đen nằm góc dưới bên trái còn hình thì Hổ đen lại nằm ở góc trên bên phải.
  • Vị trí quan sát có thay đổi theo vòng tròn trên mặt bằng biểu kiến song song mặt đất.
  • Ba phiên bản tranh vẽ mặt trời nằm ẩn trong mây và chỉ lộ ra một phần.
  • Một phiên bản tranh con Hổ xanh chỉ có vằn xanh trên nền vàng nhưng vẫn là con Hổ đại hiện cho hành Mộc.
Tranh Ngũ Hổ
Tranh dân gian Ngũ Hổ

Tranh Ngũ Hổ còn có tên khác là tranh “ông Năm Dinh”. Năm con hổ tượng trưng cho năm vị thần tướng ngự trị năm phương trời. Thông qua tranh Ngũ Hổ Hàng Trống là những thông điệp về nền văn hóa cổ phương Đông. Tranh Ngũ Hổ thể hiện tín ngưỡng của người Việt nói riêng. Tín ngưỡng đó thường được đặt dưới tranh tượng Phật, thánh thần./.

LIÊN HỆ: HIỆP HỘI GỐM SỨ

Địa chỉ: Số 166 – Giang Cao – Bát Tràng – Gia Lâm – Hà Nội

Hotline: 0977.098.023

Tổng đài tư vấn 24/7:  08888.56689

Fanpage: https://www.facebook.com/hiephoigomsu/

Summary
Tìm hiểu khái quát về tranh ngũ Hổ - Hàng Trống - Hà Nội
Article Name
Tìm hiểu khái quát về tranh ngũ Hổ - Hàng Trống - Hà Nội
Description
Hình tượng hổ trở thành phổ biến trong nghệ thuật dân gian Việt Nam. Nó được vẽ thành tranh để thờ cúng ở các đền, điện. Cùng tìm hiểu về tranh Ngũ Hổ Hàng Trống thông qua bài viết dưới đây.
Author
Publisher Name
HIỆP HỘI GỐM SỨ
Publisher Logo
Zalo: 0977.098.023
Chat Facebook
Gọi điện ngay