74 lượt xem

Đất tử sa, ấm trà tử sa và những điều có thể bạn chưa biết

tử sa

Khác với những loại ấm thông thường, ấm trà tử sa đòi hỏi sự công phu, khéo léo đặc biệt của nghệ nhân. Ấm trà tử sa cũng được ví như “cái hồn” của người thưởng trà. Đây không hẳn là dụng cụ pha trà mà nó đã trở thành một kiệt tác nghệ thuật. Đối với người Trung Quốc, ấm trà tử sa trở thành một trong bốn quốc bảo. Ở Việt Nam, ấm trà tử sa Bát Tràng cũng đã khẳng định được vị thế thượng phong. Cùng HIỆP HỘI GỐM SỨ tìm hiểu chi tiết về đất và ấm trà tử sa trong bài viết sau đây.

Khởi nguồn của nguyên liệu đất tử sa

Từ xưa, nguyên liệu dùng để làm ấm đa dạng và phong phú. Nó được làm từ kim khí như vàng, bạc, đồng, thiếc, sắt, thủy tinh, đá, sứ…Trong đó, đất nung được coi là vật liệu có nhiều ưu điểm hơn hẳn. Đất tử sa, ấm trà tử sa Nghi Hưng – Trung Quốc đã từng trở thành truyền kỳ. Ấm càng dùng lâu sẽ càng đẹp mắt, càng quý. Chính vì vậy, mà ấm cũ được săn lùng và đắt hơn ấm mới.

Ấm trà tử sa được làm từ đất tử sa. Đây là một loại nguyên khoáng, sau khi được nghiền nát, sàng lọc và chế biến qua nhiều giai đoạn trước khi đến tay nghệ nhân. Đất này bao gồm các nguyên tố chính như thạch anh, đất sét, vân mẫu, quặng sắt…Nó là một chủng nguyên liệu đặc thù chỉ có tại núi Hoàng Sơn – Giang Tô – Nghi Hưng – Trung Quốc. Kể từ đời Minh, Thanh việc chế tác các sản phẩm gốm từ đất tử sa đã trở nên quan trọng trong lịch sử văn hóa cùng tri thức trong việc sản xuất.

Tại Đinh Thục Trấn các nhà khảo cổ học đã khai thác được một tầng lớp tích tụ chất khí thải và một lò đốt cổ xưa đã ngừng hoạt động từ thời nhà Thanh. Tại đây cũng tìm thấy nhiều mảnh vụn đất tử sa. Ở giai đoạn đầu của tầng khai quật các sản phẩm được làm từ đất tử sa chủ yếu là chạm khắc. Giai đoạn sau chủ yếu là chủng loại khắc con dấu. Do không đủ căn cứ nên khó xác định gốm tử sa bắt nguồn từ thời nào. Cho nên, việc xác định nguồn gốc đất tử sa cũng chịu những tranh luận nhất định.

tử sa
Ấm trà tử sa được làm từ đất/đá tử sa

Các sản phẩm được làm từ đất tử sa

Các chủng loại được làm từ đất tử sa phải kể đến như ấm trà, dụng cụ rượu, đồ ăn, văn phòng phẩm, chậu hoa, thủ công mỹ nghệ…Riêng ấm trà tử sa gồm 4 chủng loại lớn như: Quang hóa, hoa hóa, phương hóa và cân biều hóa.

Quang hóa

  • Quang hóa là dụng cụ hình tròn với đủ chủng loại.
  • Loại này không phân cao thấp, cột trụ hình tròn, khí cụ có khung chính là hình tròn.
  • Lấy sự nồng hậu, tràn đầy và chất phác làm đặc điểm chính nổi bật nhất.
  • Thông qua chế tác gia công để đạt đến độ giản dị nhưng chất phác, khỏe khoắn.

Hoa hóa

  • Là nguồn cảm hứng lấy từ tự nhiên và cuộc sống. Đó là những hình ảnh như tùng, cúc, trúc, mai, trái cây…Tất cả được chắt lọc, cường điệu hóa làm cho sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn.
  • Trên thân ấm có đủ loại hình thù như trái cây, hoa lá. Những hình tượng này khá sinh động, bố cục hợp lý, khéo léo, giàu cảm xúc và mang hơi thở cuộc sống.

Phương hóa

  • Phương hóa là những sản phẩm có 4 cạnh, 6 cạnh, 8 cạnh, hình chữ nhật, có góc cạnh…
  • Đặc điểm của loại này là khuôn phép ngay ngắn, phẳng phiu, chặt chẽ, cẩn trọng và tinh tế.
  • Kỹ thuật xử lý lưu loát rõ ràng.

Cân biểu hóa

  • Là sự biến hóa muôn hình vạn trạng của các loài hoa. VD: Hoa đào, cúc, hướng dương, hải đường, mai…
  • Các loại hoa được thay đổi cách điệu từ hình vẽ đến các đường nét. Khi thì cong vòng, gồ ghề, lồi lõm khi lại được xếp ngay ngắn, chỉnh tề. Điều đó mang lại tiết tấu nhịp nhàng và sinh động cho sản phẩm.
Tử sa
Ấm trà tử sa

Kỹ thuật, hình dáng và trang trí ấm trà tử sa

  • Việc chế tác một chiếc ấm trải qua các giai đoạn từ xây lò, luyện nê, nung ấm.
  • Ngày nay, một số đơn vị đã cố gắng tạo ra sản phẩm giống thời Tống, Nguyên. Tuy ấm chưa đạt những tiêu chuẩn nhất định về độc ẩm, song ẩm hay quần ẩm nhưng nhìn chung đã có sự mới mẻ về hình dáng và chất liệu.
  • Hình dáng ấm trà tử sa cũng được thay đổi qua từng thời kỳ. Có thể nói là muôn hình vạn trạng. Ấm đất được chế tạo đa dạng hơn về hình dáng so với những loại ấm khác.
  • Giai đoạn đầu ấm được tạo hình trơn, sau đó có thêm hoa văn, chữ viết hay điêu khắc. Việc trang trí trên thân hay nắp ấm là một cách gửi gắm ước vọng hay thể hiện trình độ của nghệ nhân. Ngày xưa, nghệ nhân thường đề thơ hay vẽ hình trước khi cho sản phẩm vào lò nung. Ngày nay, ấm được thêm điêu khắc hay chữ viết để thể hiện phong thái và trình độ của nghệ nhân.
tử sa
Kỹ thuật, hình dáng và trang trí ấm trà tử sa

Quá trình chế tác một chiếc ấm tử sa

Quá trình này trải qua 63 thao tác và được chia thành 5 giai đoạn:

  1. Chế tác thân ấm gồm 22 trình tự. Bao gồm: Chia đất thành nhiều phần khác nhau để làm thân ấm và đáy ấm; Đập dẹt; Cuốn đất làm thân thành hình tròn; Đánh dấu đường nối của thân ấm với quai ấm; Nối thân ấm với đáy và khoét miệng ấm.
  2. Chế tác vòi ấm gồm 7 trình tự. Việc quan trọng là làm sao để vòi chảy thẳng, đều, không bị tắc và cân xứng với thân ấm.
  3. Quai ấm gồm 6 trình tự. Việc chế tác quai ấm cần đảm bảo sao cho cân với vòi ấm.
  4. Chế tác nắp ấm gồm 17 trình tự. Đây cũng là phần phức tạp nhất trong các giai đoạn tạo thành ấm trà hoàn thiện. Nắp ấm có nhiều thành phần và có sự dày, mỏng không đồng đều. Chế tác nắp ấm phải đảm bảo vừa khít với miệng ấm. Những loại ấm tốt thường có phần chìm rất mỏng và khít. Khi đậy không bị xê dịch và nghiêng một góc lớn để rót nước cũng không bị tràn ra ngoài. Sau khi gắn núm trên nắp nghệ nhân sẽ đục lỗ thông hơi.
  5. Giai đoạn cuối cùng là lắp ráp các bộ phận thành một sản phẩm hoàn thiện. Quai ấm và vòi ấm phải cân xứng và thích hợp. Thân ấm cũng phải được làm cho láng mịn hơn. Miệng ấm không được bị biến dạng trong quá trình nặn ấm.
tử sa
Chế tác một chiếc ấm tử sa phải trải qua rất nhiều công đoạn

Đặc điểm của ấm trà tử sa

  • Sử dụng ấm tử sa pha hãm trà giúp mùi vị lưu giữ được lâu hơn. Đây là loại ấm có miệng nhỏ, thành trong ấm hơi thô ráp. Điều đó có tác dụng ngăn hương khí của trà không bị mất đi nhanh. Khi dùng lâu ngày, loại ấm này sẽ hình thành lớp cáu trà màu nâu đỏ. Dùng càng lâu lớp này càng nhiều, vì vậy, khi pha trà mùi hương càng trở nên đậm đà hơn. Khi đó nếu không cho trà vào mà chỉ đổ nước cũng có hương thơm của trà.
  • Ấm tử sa không tráng men cả bên trong lẫn bên ngoài. Điều đó với mục đích để bảo vệ lỗ khí khổng có trên ấm, tăng công năng thẩm thấu và không gây rò rỉ nước. Bên cạnh đó, nó cũng có tính thấm hút tốt. Những loại ấm thông thường không có ưu điểm này như ấm trà tử sa. Nó giúp bảo vệ và duy trì mùi vị ban đầu của lá trà. Giúp trà lâu bị chua, lưu hương, sát trùng và trì hoãn không để nước trà bị biến chất.
  • Khả năng giữ nhiệt tốt của ấm trà tử sa là không thể phủ nhận. Do vách trong thành ấm có tồn tại nhiều bong bóng khí nhỏ; trong bong bóng này lại tràn đầy không khí không lưu động. Không khí là một chất dẫn nhiệt kém cho nên công năng giữ nhiệt của ấm tử sa tốt hơn.
  • Không lo bị phỏng nếu nước trong ấm pha trà vẫn còn nóng. Loại ấm này có hệ số giãn nở tương đối cao so với ấm sứ. Hơn nữa, nó lại là ấm không tráng men nên không lo phôi men ứng lực. Ấm tử sa sau khi nung có tính truyền nhiệt chậm.
tử sa
Ấm tử sa không tráng men cả bên trong lẫn bên ngoài

Khí khổng của ấm tử sa có vai trò gì?

  • Đánh giá ấm trà tử sa tốt hay không thông qua lỗ khí khổng có trên sản phẩm.
  • Vì ấm tử sa không được tráng men sau khi nung nên trên bề mặt nó có hàng ngàn lỗ “chân lông” – khí khổng.
  • Khí khổng có tác dụng cách nhiệt. Giữa bên trong và thành ấm có hàng nghìn túi khí. Khi rót nước vào thì bên trong và ngoài ấm được cách ly bởi đất và khí khổng.
  • Ấm tử sa tốt có khả năng giữ nhiệt tốt hơn nhờ lỗ khí khổng có trên ấm.
  • Lỗ khí khổng có trên ấm tử sa giúp lưu lại hương vị lâu hơn cho trà. Khi rót nước trà ra khỏi ấm tử sa thì bên trong thành ấm sẽ được tráng một lớp tinh dầu trà. Hệ thống khí khổng khiến cho bề mặt trong lòng ấm tử sa lớn hơn nhiều so với một số nguyên liệu làm ấm khác. Đồng thời, tạo nên hệ thống ống dẫn và túi khí phức tạp. Cho nên, khí khổng sẽ giúp lưu trữ được một số tinh dầu giúp lưu hương cho lá trà lâu hơn.
  • Hương trà là một hợp chất dễ bay hơi. Tinh dầu trà được giữ lại trong ấm tử sa nhờ lỗ khí khổng. Tinh dầu trà bao gồm nhiều Acid béo, Hydrocarbon mạch thẳng hay hợp chất thơm có thể được hấp thụ vào bên trong ấm.
tử sa
Ấm tử sa tốt có khả năng giữ nhiệt tốt hơn nhờ lỗ khí khổng có trên ấm

Phân biệt ấm trà tử sa cũ và mới, giả và thật

Phân biệt ấm tử sa cũ và mới

Ấm tử sa cổ còn lưu giữ đến ngày nay không nhiều. Đây là những sản phẩm mộc mạc, đơn giản nhưng tinh xảo. Ấm tử sa cổ thường có độ sáng bóng tự nhiên trên bề mặt. Đó là do nó trải qua quá trình dưỡng – sử dụng nó và khiến nó bị mài mòn tự nhiên. Dần dần ấm sẽ lộ ra vẻ đẹp cũng như độ nhẵn mịn vốn có. Đây được gọi là “Tinh quang nội ẩn”. Ấm tử sa mới rất khó để có đặc điểm này. Đây là điểm giúp bạn có thể phân biệt ấm tử sa cổ và ấm mới chế tác.

Ấm tử sa cổ được chế tác từ thời Minh, Thanh còn được lưu truyền đến ngày nay rất ít. Phần lớn những ấm này không có sự hoàn hảo về chất lượng và hình thức. Hoặc cũng có thể đã bị sứt mẻ, nứt vỡ. Do đó sẽ xuất hiện đủ mọi kỹ thuật để sửa chữa sao cho giống với ban đầu. Do trải qua việc sửa chữa này mà ấm trà tử sa cổ không còn được nguyên trạng cả về chất lượng và hình thái.

Phân biệt ấm tử sa giả và ấm tử sa thật

Để đánh giá về chất lượng của ấm tử sa cũng có nhiều yếu tố. Đó là khâu chọn nguyên liệu, đất thuộc khu vực nào? Thành phần ra sao? Quy trình phân tách và sàng lọc đất sống như thế nào? Khâu luyện đất sống thành đất chín? Quy trình thực hiện là thủ công hay bán thủ công? Bên cạnh đó chúng ta cần quan tâm người chế tác chiếc ấm là ai?

Thông thường, trên mỗi sản phẩm người làm hay nghệ nhân đều lưu lại tên của mình. Có thể là lưu tên bằng dấu triện dưới đáy, nắp, quai, tay cầm hoặc trong thành ấm. Đó là cách khẳng định và thể hiện tên tuổi của mình. Nhiều ấm đẹp được làm bởi các nghệ nhân(Trung Quốc) như Cung Xuân, Mạnh Thần, Chu Đan, Quách Quân…Và tất nhiên là trà nhân hay những người sưu tập đồ cổ mong muốn được sử dụng hay sở hữu chúng. Và từ đó xuất hiện những chiếc ấm được làm giả dấu triện lưu tên tuổi nghệ nhân được yêu thích.

Những ấm này không phải do chính tay những nghệ nhân tên tuổi làm. Đây chính là ấm tử sa giả. Cái giả ở đây chính là giả về danh và cả chất liệu làm nên sản phẩm đó. Giả về danh sẽ làm giả cả niên đại. Những loại ấm này thường được họ giao bán là ấm tử sa giả cổ. Khi sử dụng những ấm giả này để pha trà sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Bạn cũng nên biết rằng những chiếc ấm cổ thật chỉ còn lại rất ít và rất hiếm.

tử sa
Ấm tử sa cổ được trà nhân hay những người sưu tầm ấm cổ yêu thích

Sử dụng và dưỡng ấm trà tử sa

  • Rửa sạch mùi đất cho ấm mới mua. Thực hiện bằng cách dùng vải thô mềm và sạch để lau kỹ bên trong và bên ngoài ấm.
  • Sau đó, để ấm mới chìm trong nồi nước sạch. Lưu ý nước luôn phải ngập ấm trà.
  • Đun nhỏ lửa cho đến khi nước sôi thì cho trà bạn sẽ sử dụng sau này vào đun tiếp.
  • Khi nước đã sôi già (khoảng 10 phút sau) thì vớt là trà có trong nồi ra. Đun tiếp 5-10 phút nữa thì lấy ấm ra.
  • Vớt ấm ra để nơi khô ráo, thoáng mát để ấm được khô tự nhiên. Sau đó, có thể mang ấm ra sử dụng bình thường. Nếu có thời gian nên đun ấm với trà trong nồi càng lâu càng tốt. Việc làm đó sẽ giúp ấm có lớp da mịn màng, sáng bóng. Đồng thời, ấm sẽ thoang thoảng hương thơm của trà mà bạn yêu thích. Ấm cũng trở nên đẹp hơn so với ấm pha tự nhiên lâu ngày bằng cách làm này.
  • Mỗi lần pha trà xong nhớ lấy bã trà trong ấm ra. Tráng thật sạch trong ấm bằng nước đun sôi để đảm bảo vệ sinh.
  • Không nên sử dụng chất tẩy rửa để vệ sinh bộ ấm chén. Rửa xong nên lấy vải mềm lau sạch và để nơi thoáng mát.
  • Không nên dưỡng ấm bằng cách để lại xác trà cũ trong ấm. Hoặc không nên để nước trà cũ lâu ngày mới đổ đi. Ấm tử sa luôn hút hơi trà nên việc để trà cũ trong ấm dễ gây nên mùi khó chịu.
  • Thường xuyên lau chùi ấm để ấm được sạch sẽ, sáng bóng. Việc làm đó cũng giúp gắn kết tình cảm giữa ấm và trà nhân.
tử sa
Thường xuyên lau chùi ấm để ấm được sạch sẽ, sáng bóng

Về phương diện thủ công, ấm trà tử sa thể hiện rõ việc sử dụng nguồn nguyên liệu hiếm có. Nguồn nguyên liệu này là đất nguyên khoáng tử sa nê, tùy TÂM mà tạo hình. Mỗi sản phẩm đều mang một vẻ đẹp độc nhất vô nhị. Đồng thời, theo phong thủy thì ấm trà tử sa là sự kết hợp năm yếu tố ngũ hành (Kim-Mộc-Thủy-Hỏa-Thổ) một cách trọn vẹn nhất./.

LIÊN HỆ: HIỆP HỘI GỐM SỨ

Địa chỉ: Số 166 – Giang Cao – Bát Tràng – Gia Lâm – Hà Nội

Hotline: 0977.098.023

Tổng đài tư vấn 24/7:  08888.56689

Fanpage: https://www.facebook.com/hiephoigomsu/

Summary
Đất tử sa, ấm trà tử sa và những điều có thể bạn chưa biết
Article Name
Đất tử sa, ấm trà tử sa và những điều có thể bạn chưa biết
Description
Khác với những loại ấm thông thường, ấm trà tử sa đòi hỏi sự công phu, khéo léo đặc biệt của nghệ nhân. Ấm trà tử sa cũng được ví như "cái hồn" của người thưởng trà. Đây không hẳn là dụng cụ pha trà mà nó đã trở thành một kiệt tác nghệ thuật.
Author
Publisher Name
HIỆP HỘI GỐM SỨ
Publisher Logo
Zalo: 0977.098.023
Chat Facebook
Gọi điện ngay